Kuresh Olmeydu

In memoriam of Kurash Kusen Kuresh Sultan Kurash Kosen Uyghur Uighur East Turkistan

Teklimakanni quchaqlap: merhum Küresh Kösenning hayatidin eslimiler

Küresh kösenning öydikiler bilen bille chüshken süriti, 1982-Yil

Küresh kösenning öydikiler bilen bille chüshken süriti, 1982-Yil

Bu yil merhum senetkar, uyghur xelqining ot yürek oghli küresh kösen wapatigha 7 yil boldi. Xuddi u hayat waqtida özining weten heqqidiki yalqunluq naxshilirining biride éytqinidek: «küresh ölmidi hem ölmeydu…».
Merhumning jismi bu dunyadin ketken bolsimu, lékin uning öz ismi bilen bille qoyulghan küresh iradisi hélihem yalqunluq misralarda, weten ishqida urulghan dutarining tarlirida yangrimaqta. Merhumning jismi yat tupraqqa kömülgen bolsimu, lékin uning qaytmas rohi hélihem teklimakan boylirini aylinip yürmekte…

Küresh kösenning wapatigha 7 yil bolghan bügünki künde merhumning hayati heqqide eslime bolsun üchün uning shiwétsiyede yashawatqan bir tughqan singlisi munewwer sultan bilen tepsiliy söhbet élip barduq. Diqqitinglar munewwer xanimning öz akisi küresh kösenning hayati heqqidiki eslimisining 1 – Qismida bolghay:

Küresh sultan 1959 – Yili uyghurlar wetinining merkizi ürümchi shehiride oqumushluq ziyaliy ailiside dunyagha kelgen. Uning ata – Anisi uyghur aptonom rayonluq radio istansida xizmet qilghan. Küresh kösenning 1955 – Yili sowétlar ittipaqigha oqushqa chiqip ketken taghisi xitay – Sowét munasiwiti buzulghan peyttimu qaytip kelmigen. Bu ish ularning ailisige siyasiy bésim élip kelgen. 1963 – Yili emdila 4 yashqa kirgen küresh sultan ata – Anisi bilen bille xitay siyasitining zerbisige uchrap ürümchidin heydelgen we kucha nahiyisige tarqaqlashturulghan. Shundin bashlap uning bighubar baliliq dewrining rishtisi qedimki kösen medeniyitining böshüki bolghan kucha shehirige mehkem baghlanghan. Uning özige «kösen» dégen texellusni tallishimu shu sewebtin bolghan.

Küresh küsen singlisi munewwer bilen ürümchi xelq meydanida, 1985-Yil

Küresh sultan ailisining tunji balisi shundaqla yalghuz oghul bolush süpiti bilen öyidikilerning béshigha kelgen kélishmesliklerni kichikidinla teng tartip chong bolidu. U mektep yéshigha toshqanda dadisi «pantürkist», «eksilinqilabiy teshkilatqa qatnashqan unsur» dégen betnamlar bilen türmige kirip kétidu. Kuchada ige – Chaqisiz qalghan bu aile éghir ehwalgha qalidu. Her waqt yiraq we chet yézilargha heydilip sersan – Sergerdan bolushtek bir ehwalgha qalghan aile ezaliri kucha nahiye bazirida yoshurup yashashqa mejbur bolidu. Mektep yéshigha toshqan küresh sultan amalsiz xitayche mektepke kirip oqushqa mejbur bolidu. Kéyinche uyghurche mektepke yötkelgen bolsimu, lékin aile sewebi bilen oqushi uzungha barmaydu.

Kuchada yashash imkaniyiti qalmighan bu aile shu yillarda chiqish yoli izdep ili terepke köchüp kétishke mejbur bolidu. Küresh sultanning ana terep taghisi ürümchidin töwenge heydilip ghulja nahiyisining choluqay yézisigha chüshürüwétilidu. Buningdin xewer tapqan küresh sultanning apisi yoshurunche bala – Chaqilirini élip ghuljigha köchüp baridu hemde choluqay yézisidiki tughqinining qéshigha orunlishidu. Lékin ularning ghuljida nopusi bolmighachqa térilghu yer we xelq kommunasidin norma alalmaydu. Kéyinche kuchada téxiche réjim astida turuwatqan dadisi bir amallar bilen ghuljigha yoshurunup kélip ailisi bilen jem bolidu. Dadisi qolidin köp xil hüner kélidighan, tirishchan kishi bolghachqa her xil amallar bilen ailisini jan étip mangidu. Dawalghup turghan ashu yillarda xelqning turmushi herqanche qiyinchiliqta bolsimu, siyasiy bésim we boran – Chapqunlar her waqt huwlap tursimu, lékin xelq öz könglini awunduridighan milliy senitini yoshurunche dawamlashturup turidu. Ilidiki bu xil qoyuq milliy medeniyet tupriqi yash küresh sultanning baliliq qelbige senetning otini tutashturidu. Uning üstige, uning dadisimu dutar – Tembür chélishqa xushtar kishi bolghachqa, uzaq ötmeyla ularning ailisi yerlik sazendilerning yoshurunche yighilidighan sorunigha aylinidu. Siyasiy teqib höküm sürgen ashu yillarda ili wadisidiki uyghur yurtlirida yoshurunche élip bérilidighan milliy meshrepler yash küresh sultanning wujudida senet üchün tügülgen rishtining qanitini yéshidu…

Hayat riyazetliri küresh küsenning ailisini kucha diyaridin tengri taghlirining shimaliy étikidiki ili wadisigha apirip tashlaydu. Ular ürümchidin ghuljining choluqay yézisigha chüshürüwétilgen taghisining qéshigha panah tartip bérip yashashqa bashlaydu.

Küresh küsenning yashliq mezgili, 1990-Yil

 

Baliliq dewrining bighubar chaghlirini oqush bilen emes, belki emgek we turmushning qattiqchiliqlirida ötküzüshke mejbur bolghan küresh küsen ili yézilirida ösüp chong bolidu. Bir yildin kéyin dadisi kuchadiki réjimdin boshunup yoshurunche ghuljigha kélidu hemde ailisi bilen jem bolidu. Dadisi sultan ependi qoli chéwer, tirishchan kishi bolghachqa kommuna (xelq gongshesi) qarimiqididiki chong etretning kolléktip ashxanisida ashpez bolup ishleydu. Boshighan chaghlirida tébabettin xewiri bolghachqa xelq ichide «yalangayaq doxtur» bolup késel köridu. Apisi tughut anisi bolup mehellide tézla közge körünidu.

Ili yéziliri küresh küsenning hayatida untulmas xatirilerni qalduridu. Yéza turmushi uninggha japa – Musheqqet bilen bir waqitta yene hayatning güzelliklirinimu hés qilduridu. Uning baliliq qelbidiki senetke bolghan ishtiyaq del mushu mezgillerde jush uridu. Dadisi sultan ependi senetke qizghin muhebbet qoyghan, qolidin dutar – Tembür chüshmeydighan kishi bolghachqa, ularning ailisi nahayiti tézla yerlik senetkarlarning yoshurunche yighilish sorunigha aylinidu. Bolupmu qerellik halda yoshurunche ötküzülüp turidighan ili meshrepliri küresh küsenning baliliq qelbige uyghur senitining uruqini tériydu.

1974 – Yiligha kelgende ularning ailisi yene ili wadisidin kuchagha qaytip kélidu. Chünki nopussiz yashash ularning ailiside barghanséri chonglap kétiwatqan balilarning mektepke kirip oqushigha qiyinchiliq élip kélidu. Nopusi bolmighachqa ili yézilirida balilirini mektepke bérelmigen bu aile axiri yene kuchagha qaytip kélidu. Lékin dadisi waqitliq ilida qélip qalidu. Emdila 15 yashning qarisini alghan küresh küsen kuchagha kélipmu oqush pursitige érishelmeydu. Chünki ailisini béqishning éghir yüki uning zimmisige yüklinidu. Kuchagha kelgen deslepki chaghlarda küresh küsen bala tamchi, laychi we gilem toqughuchi bolup yallinip ishleydu. Yene bir tereptin özlükidin öginip bashlanghuch we ottura mekteplerning derslirini toluqlaydu.

Gilemchilik karxanisida ishlewatqan mezgilliride su tökülüp yirtilip ketken gilem xeritisini muweppeqiyetlik halda qayta sizip chiqishi bilen yash küresh küsenning talanti namayan bolidu. Buning bilen u gilemchilik karxanisining addiy bir bala oqughuchisidin xerite – Nusxa sizish ishxanisigha resmiy maashliq xadim bolup tallinidu. Bir mezgil ürümchige bérip xerite sizish boyiche diplom élip kélidu. Yene bir tereptin özining senetke bolghan ishtiyaqi seweblik kuchadiki ottura mekteplerning senet musabiqilirige sirttin qatniship netijige érishidu hemde el ichide tonulushqa bashlaydu. Uning senet jehettiki talantini bayqighan kucha nahiyelik senet ömiki yash küresh küsenni teklip bilen ishlitidu. Del shu mezgillerde uyghur aptonom rayonluq naxsha – Ussul ömikidin bir guruppa kishiler kuchagha kélip xelq ichidin yash talant igilirini tallaydu. Küresh küsen özining naxsha éytish we muzika jehettiki alahide mahariti bilen aptonom rayonluq naxsha – Ussul ömikige tallinidu. Bu ish ularning ailisige ajayip zor xushalliq élip kélidu. Zor ümid we kelgüsige bolghan ishench bilen ürümchige qarap yolgha chiqqan küresh küsen bir kündin kéyin yük – Taqlirini sörep rohi chüshken halda öyige qaytip kélidu. Bir aile kishiliri bu ishtin hang – Tang bolidu. Qattiq ümidsizlengen küresh küsen ailisidikilerge yighlap turup ehwalni éytidu. U ürümchige qarap yolgha chiqip bügürge yétip barghanda kucha nahiyelik maarip idarisidin téléfon kélip, «ailisining siyasiy arqa körünüshi pak emes» dégen söz bilen öyige qayturulidu.

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.